Açık baralı bir OG tesisini modüler hücreye çevirmek, enerjili baraları ve bağlantıları kapalı bölmelere alır ve yanlış manevrayı mekanik kilitlemeyle engeller. Dönüşüm genellikle koruma rölelerinin yenilenmesi, kısa devre ve seçicilik hesaplarının baştan yapılması, gerekiyorsa trafo gücünün ve kompanzasyonun da güncellenmesiyle birlikte ele alınır. İş, onaylı bir tadilat projesiyle, planlı kesintilerle ve enerji öncesi testlerle yürütülür.
Açık baralı tesis neden sorun çıkarır
Eski tip açık hücrelerde baralar, mesnet izolatörleri ve ayırıcılar çoğu zaman bir tel kafes ya da bölme duvarının arkasında açıkta durur. Manevrayı yapan kişi enerjili kısımlara yakındır. Yanlış sırayla açılan bir ayırıcı ya da unutulmuş bir topraklama, doğrudan bir ark kazasına dönüşebilir. Kapalı hücrede bu sıra, kilitlemeyle mekanik olarak zorunlu hale gelir: kesici açılmadan ayırıcı, ayırıcı açılmadan topraklama ayırıcısı çalışmaz.
Güvenlik dışında da sorunlar var. Açık tesisler toza, neme ve küçük hayvanlara karşı korumasızdır, izolatör yüzeyleri kirlendikçe atlama riski artar. Bu tesislerin çoğu elektromekanik rölelerle korunur. Ayarları zaman içinde değişmiş, belgeleri kaybolmuş olabilir. Tesis büyüdükçe de kesicilerin kısa devre kesme kapasitesi, bugünkü şebekenin kısa devre seviyesine yetmeyebilir.
Mevzuat ne diyor
Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği, işletme gerilimi 36 kV’a kadar (36 kV dahil) olan yeni yapılacak yüksek gerilim tesislerinde, ilgili standarda göre tüm tip deneyleri yapılmış metal muhafazalı hücrelerin kullanılmasını şart koşuyor. 34,5 kV dağıtım seviyesi bu kapsamın içinde. Metin işletmedeki eski açık tesisler için bir yenileme tarihi koymuyor. Kapsamlı bir hücre değişiminin “yeni tesis” sayılıp sayılmayacağı ise proje aşamasında onay birimiyle konuşulması gereken bir konu.
Revizyonun izin tarafı daha net. Elektrik Tesisleri Proje Yönetmeliği’ne göre onaylı projede, onay birimine onaylatmadan değişiklik yapılamaz. İşletmedeki bir tesiste tadilat projesi onaylatılmadan ya da onay biriminin uygun görüşü alınmadan değişiklik yapıldığı tespit edilirse tesis mühürlenebilir ve çalışması durdurulabilir. Onay ve kabulün hangi kurumda yapılacağını Bakanlığın yetkilendirme tablosu belirler. 18 Haziran 2025 ile 31 Aralık 2028 arasını kapsayan güncel tabloda yetki tesis türüne göre TEDAŞ, EDAŞ ve başka kurumlar arasında paylaştırılmış.
Yönetmeliğin ekindeki tüketim tesisi proje kapsamı, bir revizyon dosyasında neyin isteneceğini de gösteriyor. Mevcut tesisler için önceden onaylanmış OG ve AG tek hat şemalarının suretleri, OG hücrelerin görünüş ve kesit detayları, kısa devre ve seçicilik hesapları, topraklama hesabı ve her trafo için kompanzasyon hesabı bunların başında geliyor. Eski projesi kaybolmuş tesislerde işe röleve ile başlamak bu yüzden zorunlu hale gelir.
Karar vermeden önce bakılacaklar
Revizyon kapsamını belirlerken şu sorulara cevap aramak gerekir:
- Yer yetiyor mu? Modüler hücreler açık hücrelerden genellikle daha dar yer kaplar. Yine de bakım koridoru, kapı açılma mesafesi ve kablo büküm yarıçapı yerinde ölçülmeli.
- Kablolar yeni hücreye ulaşıyor mu? Mevcut OG kablolarının boyu ve başlık durumu, eklenip eklenmeyeceğini ya da yenileneceğini belirler.
- Kısa devre seviyesi ne? Yeni hücrenin kısa devre dayanımı, beslendiği trafo merkezinden başlayan güncel hesaba göre seçilir. Proje Yönetmeliği’nin eki bu hesabın maksimum koşullar (16-25 kA) ya da TEİAŞ’ın verdiği kısa devre gücü esas alınarak yapılmasını istiyor.
- Yük önümüzdeki yıllarda artacak mı? Artacaksa trafo gücü, ölçü düzeni ve bağlantı anlaşması aynı dosyada ele alınmalı.
- Topraklama yeterli mi? Ölçülen topraklama direnci ve güncel faz-toprak kısa devre akımıyla adım ve dokunma gerilimleri yeniden kontrol edilir.
Bu sorulardan birkaçının cevabı olumsuzsa, binanın içinde revizyon yerine yanına yeni bir köşk kurup yükü aktarmak da masaya gelir.
Revizyonda neler değişir
Hücre tipi
İki yaygın seçenek var. RMU tipi kompakt hücreler birkaç fonksiyonu tek gövdede toplar, az yer kaplar ve basit ring ya da radyal beslemelerde yeterlidir. Modüler hücreler fonksiyon başına ayrı birimlerden oluşur: giriş, çıkış, trafo koruma, ölçü ve gerekiyorsa kuplaj. Sonradan hücre eklemek modüler sistemde daha kolaydır. Birden fazla trafosu olan ya da büyümesi beklenen tesislerde genellikle modüler hücre tercih edilir.
Koruma rölelerinin dijitalleşmesi
Eski elektromekanik röleler yerine dijital koruma röleleri gelir ve ayarları baştan hesaplanır. Kısa devre akımları yeniden bulunur, OG giriş, trafo koruma ve AG ana şalter arasında seçicilik kurulur. Proje dosyasında kesici, şalter ve sigortalar arasındaki seçicilik hesabının eğrileriyle birlikte verilmesi isteniyor. Yıllar önce verilmiş ayarlar bugünkü şebekeye ve yüklere göre yapılmamıştır. Yeni röleye aynen girilirlerse eski koordinasyon hataları da yerinde kalır.
Kapasite artışı
Revizyon trafo gücünü artırmak için de iyi bir fırsattır, ama ayrı bir başvuru gerektirir. Elektrik Piyasası Bağlantı ve Sistem Kullanım Yönetmeliği’ne göre kurulu güçte artış gerektiren anlaşma gücü değişikliğinde tüketici başvuruyla birlikte bir tadilat projesi sunar. EDAŞ talebi inceleyip on beş iş günü içinde cevap verir. Bir takvim yılında en fazla üç kez güç artışı yapılabilir. Bağlantı hattının kesiti artırılacaksa ya da yeni hat gerekiyorsa bağlantı bedeli yeni bağlantı hükümlerine göre belirlenir. AYEDAŞ’ın sayfası, mesken dışı kullanıcıların bağlantı gücü yüzde yirmiden fazla arttığında tadilat projesi sunmasını istiyor.
Trafo gücü 630 kVA eşiğini geçiyorsa ölçü yeri de değişir. Yönetmeliğe göre 630 kVA altındaki trafolarda ölçü AG ana barasının girişinde, 630 kVA ve üzerindekilerde trafonun OG giriş tarafındadır. Bu durumda hücre düzenine bir ölçü hücresi eklenir.
Kompanzasyon
Proje kapsamı her trafo için etiket gücü üzerinden kompanzasyon hesabı istiyor. Trafo gücü ya da yük yapısı değiştiyse eski kompanzasyon panosunun kademeleri artık uymaz. Sahada harmonik ölçümü yapıp panoyu ona göre yenilemek, revizyondan sonra reaktif enerji sorunuyla karşılaşma ihtimalini azaltır.
SCADA bağlantısı
Dijital röleler ve motorlu kesiciler, kesici konumlarının, alarmların ve arıza kayıtlarının uzaktan izlenmesine imkân verir. SCADA ileride düşünülüyorsa röle haberleşme protokolünü ve motor mekanizmalarını şimdiden seçmek, sonradan yapılacak değişikliği küçültür.
Geçişi en az kesintiyle planlamak
Revizyon tesis çalışırken yapıldığı için planın merkezinde kesinti süresi durur. Süreyi kısaltmak için iş iki gruba ayrılır. Enerjili tesisin yanında güvenle yapılabilecek işler önce biter: hücre kaidesi, kablo kanalları, yeni hücrelerin konumlandırılması, sekonder kablaj ve rölelerin fabrikada ya da sahada ön testi. Kesinti gerektiren işler ise kısa bir pencereye toplanır: eski hücrelerin sökülmesi, OG kablolarının yeni hücrelere bağlanması, son testler ve enerji verme.
Kesintiyi planlarken şunlar önceden yazılı hale getirilir:
- Hangi kesicinin açılacağı, nerede topraklama yapılacağı ve enerjiyi kimin geri vereceği
- OG tarafındaki kesintinin EDAŞ ile hangi tarihte ve saatte yapılacağı
- Kesintide çalışması gereken yükler ve bunlar için geçici besleme ya da jeneratör
- Bir aksilik olursa eski düzene nasıl dönüleceği
Çok hücreli tesislerde geçiş birkaç aşamaya bölünebilir. Önce bir giriş ve trafo koruma hücresi devreye alınır, kalan çıkışlar sonraki kesintilerde aktarılır. Bu yaklaşım toplam süreyi uzatır ama tek bir kesintinin süresini kısaltır. Hangisinin daha az zarar verdiği, işletmenin üretim düzenine bağlıdır.
Testler, kabul ve teslim
Enerji vermeden önce yeni hücrelerin mekanik çalışması ve kilitlemeleri, kablo izolasyon testleri, topraklama direnci ölçümü ve rölelerin sekonder enjeksiyonla fonksiyon testleri yapılır. Elektrik Tesisleri Kabul Yönetmeliği’nde kumanda ve koruma donanımı için tarif edilen kontroller de yol gösterir: akım trafolarının oranını ve polaritesini doğrulayan primer enjeksiyon, kablaj kontrolü ve koruma açma kumandası geldiğinde doğru kesicinin zamanında açıp açmadığının denenmesi.
Kabul aşamasında yüklenici tesisin kabule hazır olduğunu yazıyla bildirir ve bu bir tutanakla saptanır. Geçici kabul kurulu sahada tesisi ve deney raporlarını inceler, ardından tesise gerilim uygulanır. Kurul isterse malzeme faturaları, fabrika test tutanakları ve işletme talimatları sunulur. Önemsiz eksikler işin bedelinin yüzde beşini geçmemek şartıyla kesin kabule kadar tamamlanabilir. Can ve mal güvenliğini ilgilendiren eksikler ise kabulü durdurur. Ayrı trafo merkezlerinde kesin kabul, geçici kabulden en az altı ay sonra yapılabiliyor ve üç yılı geçemiyor.
Revizyon bitince elinizde güncel tek hat şeması, röle ayar tablosu, test raporları ve onaylı tadilat projesi olmalı. İleride yapılacak bir tadilatta, önceden onaylanmış tek hat şemalarının suretleri dosyaya yeniden konacak.
Başlamak için gerekenler
Keşif öncesinde iki şeyi netleştirmek işi hızlandırır: bağlantı anlaşmanızdaki güç ve önümüzdeki yıllarda eklenecek yükler. Bunlara mevcut tesisin onaylı projeleri, röle ayar kayıtları ve reaktif enerji bedeli görünen faturalar eklenirse kapsam ilk ziyarette büyük ölçüde belirlenebilir. Projesi kaybolmuş tesislerde önce röleve çıkarılır, kapsam ondan sonra yazılır.
Grup Ağırman olarak açık baralı tesisten kapalı modüler hücreye geçişi, koruma rölelerinin dijitalleşmesini, kapasite artışını, kompanzasyon panosunun yenilenmesini ve SCADA entegrasyonunu anahtar teslim revizyon olarak yürütüyoruz. Kısa devre hesaplarını IEC 60909 yöntemiyle yapıyor, seçici koruma koordinasyonunu DIgSILENT PowerFactory üzerinde kuruyor, onay, test ve enerjilendirmeyi aynı ekiple takip ediyoruz.
Bu yazı Ekim 2026 itibarıyla yürürlükteki mevzuatı yansıtıyor. Revizyona başlamadan önce güncel yönetmelik metinlerini mevzuat.gov.tr üzerinden ve bölgenizdeki EDAŞ’ın duyurularından kontrol edin.