Dağıtım şebekeleri.

Elektrik dağıtım şebekesi, enerjiyi dağıtım şirketinin bağlantı noktasından alıp fabrikaya, konut sitesine, sanayi parseline ya da güneş santraline taşıyan orta gerilim (OG) ve alçak gerilim (AG) tesislerinin tamamıdır. Yeni bir tesis kuran, bağlantı gücünü artırmak isteyen ya da eskiyen trafo merkezini yenilemesi gereken her yatırımcı bu şebekeyi projelendirmek, dağıtım şirketine onaylatmak ve kurallara uygun şekilde kurdurmak zorundadır. Grup Ağırman olarak bu işi fizibiliteden enerjilendirmeye kadar Ankara’daki merkezimizden yürütüyoruz.

Bir dağıtım şebekesi hangi parçalardan oluşur

Türkiye’de dağıtım şebekelerinin büyük kısmı 34,5 kV orta gerilimde çalışır. Enerji bu seviyede havai hatla ya da yer altı kablosuyla tüketim noktasına gelir. Orada bir dağıtım trafosu gerilimi 0,4 kV’a düşürür ve AG panoları enerjiyi binalara, makinelere ve sayaçlara dağıtır.

Zincirin her halkası ayrı bir mühendislik konusu:

• Enerji nakil hatları direkler üzerindeki havai iletkenlerle uzun mesafeyi ekonomik şekilde geçer.
• Yer altı kablo şebekeleri şehir içinde, organize sanayi bölgelerinde ve havai hattın uygun olmadığı güzergâhlarda kullanılır.
• Trafo merkezleri OG hücrelerini, trafoyu ve AG dağıtım panosunu bir arada barındırır.
• Trafo revizyonu, işletmedeki eski merkezleri bugünün emniyet ve kapasite ihtiyacına göre yeniler.

Bir yatırımda bunların birkaçı çoğu zaman aynı anda gerekir. Yeni bir fabrikayı düşünelim: dağıtım şirketinin bağlantı noktasından parsele kadar bir OG kablo hattı, parsel içinde beton köşk tipi bir trafo merkezi ve oradan bina panolarına giden AG kabloları tek bir projenin parçalarıdır. Bu parçalar birbirine bağlıdır. Trafo gücü kablo kesitini belirler, kablo kesiti hücre seçimini, hücre seçimi de koruma ayarlarını etkiler. Bu yüzden şebekeyi tek projede, bütün olarak tasarlıyoruz.

Tasarım aşamasında hangi hesaplar yapılır

Şebeke tasarımı yük analiziyle başlar. Tesisin kurulu gücünü, yüklerin aynı anda çalışma oranını ve önümüzdeki yıllarda beklenen büyümeyi birlikte değerlendiriyoruz. Trafo gücü, kablo kesitleri ve hücre yapısı bu analizden çıkar.

Sonra kısa devre hesaplarına geçiyoruz. IEC 60909 yöntemiyle şebekenin farklı noktalarındaki kısa devre akımlarını hesaplıyor, kesicilerin, hücrelerin ve kabloların bu akımlara dayanıp dayanmadığını kontrol ediyoruz. Yük akışı, kısa devre ve koruma koordinasyonu çalışmalarını DIgSILENT PowerFactory üzerinde yapıyoruz. Koruma rölelerinin ayarlarını seçici olacak şekilde belirliyoruz. Bir arıza olduğunda ona en yakın kesici açılmalı, şebekenin geri kalanı enerjide kalmalıdır.

Kesintiye toleransı düşük tesislerde N-1 kriterini uyguluyoruz. Bu kritere göre şebekedeki tek bir elemanın, örneğin bir kablonun ya da bir trafonun devre dışı kalması beslemeyi kesmemelidir. N-1 ilk yatırımı artırdığı için hangi yüklerin kesintisiz beslenmesi gerektiğine müşteriyle birlikte karar veriyoruz. Çoğu tesiste kriteri yalnızca kritik hatlara uygulamak yeterli olur.

Tek hat şemalarını AutoCAD Electrical ile hazırlıyoruz. Hücre yerleşimi, kablo tavaları ve çakışma kontrolü gereken trafo binalarında Revit MEP ile üç boyutlu model çıkarıyoruz. Model, montaja başlamadan önce kapı açılma mesafesi ya da kablo geçişi gibi sorunları gösterir.

Onay süreci nasıl ilerler

Dağıtım şebekesine bağlanacak her tesis için önce ilgili elektrik dağıtım şirketine (EDAŞ) bağlantı başvurusu yapılır. Şirketin verdiği bağlantı görüşü, tesisin nereden ve hangi gerilimden besleneceğini belirler. Proje bu görüşe göre hazırlanır. Dosyada genellikle röleve, yük analizi, trafo gücü hesabı, kısa devre hesapları ve tek hat şemaları bulunur.

Projeleri EPDK düzenlemelerine, TEDAŞ şartnamelerine, Elektrik Dağıtım Yönetmeliği’ne ve Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği’ne göre hazırlıyoruz. Topraklama tasarımında Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği’ni esas alıyoruz. İletim sistemiyle ilgili kısımları olan projelerde TEİAŞ kurallarını da uyguluyoruz. Mevzuat zaman zaman değiştiği için her projede güncel yönetmeliği yeniden kontrol ediyoruz.

Onay süresi dağıtım bölgesine ve dosyanın eksiksiz olup olmamasına göre değişir. Süreci en çok uzatan şey eksik ya da birbiriyle çelişen belgelerdir. Bu yüzden başvurudan önce tapu, imar durumu, vaziyet planı ve yük bilgilerini müşteriden eksiksiz toplamaya çalışıyoruz. Dağıtım şirketinden düzeltme talebi gelirse cevabı ve proje revizyonunu aynı ekip hazırlar.

Sahada uygulama ve enerjilendirme

Onaylı proje sahaya indiğinde işler proje sırasına göre ilerler: kablo kanalı kazısı, direk temelleri, beton köşkün yerleştirilmesi, hücre ve trafo montajı, kablo çekimi ve kablo başlıklarının yapılması. Saha işlerini ISO 45001 iş sağlığı ve güvenliği sistemimize göre planlıyoruz. Enerjili ekipmanın yakınında çalışılan işlerde ark parlaması risk değerlendirmesi yapıyor, kilitleme ve etiketleme (LOTO) prosedürünü uyguluyoruz.

Montaj bitince testlere geçilir. Topraklama direnci ölçümü, kabloların izolasyon testleri, koruma rölelerinin fonksiyon testleri ve hücrelerin mekanik kontrolleri bunların başında gelir. Test sonuçlarını raporlayıp dağıtım şirketinin kabul heyetine sunuyoruz. Kabul işlemleri tamamlandığında tesis enerjilendirilir. Geçici kabulden sonra, belirli bir işletme döneminin ardından kesin kabul yapılır.

Proje koordinasyonunu Ankara ve İstanbul’dan yürütüyor, saha ekiplerini Türkiye’nin farklı bölgelerine gönderiyoruz.

Yatırımcının erken vermesi gereken kararlar

Bir dağıtım şebekesi projesinde maliyeti ve takvimi belirleyen kararlar ilk haftalarda verilir. En sık karşılaştığımız karar noktaları şunlar:

• Havai hat ya da yer altı kablosu. Havai hat genellikle daha ucuzdur, ancak güzergâh, imar durumu ve dağıtım şirketinin bölgedeki tercihi seçimi daraltabilir.
• Trafo gücü. Bugünkü yüke göre seçilen trafo birkaç yıl içinde yetmezse değişim maliyeti, baştan bir kademe büyük trafo almaktan yüksek olabilir.
• Trafo merkezi tipi. Beton köşk, bina tipi trafo merkezi ve direk tipi trafo farklı güçlere ve arazi koşullarına uyar.
• Yenileme ya da yeniden kurma. Eski açık hücreli merkezlerde kapsamlı bir revizyon çoğu zaman yeni bina yapmaktan mantıklıdır, fakat bunu yerinde inceleme yapmadan söylemiyoruz.

Bu sorulara fizibilite aşamasında cevap arıyoruz. Gerektiğinde avan proje düzeyinde birkaç alternatif hazırlayıp maliyet ve uygulama farklarını yan yana koyuyoruz, seçimi müşteri bu karşılaştırmaya bakarak yapıyor.

Başlamak için hangi bilgiler gerekir

İlk görüşme için şunlar yeterli: tesisin adresi ve parsel bilgisi, mevcut ya da planlanan kurulu güç, varsa dağıtım şirketinden alınmış bağlantı görüşü. Mevcut bir tesis söz konusuysa eski projeler ve tek hat şemaları da işe yarar. Bu belgeler eksikse saha incelemesiyle röleve çıkarıp boşlukları dolduruyoruz.

Kalite, çevre ve iş sağlığı güvenliği süreçlerimiz ISO 9001, ISO 14001 ve ISO 45001 yönetim sistemlerine göre yürür. Fizibilite, avan, uygulama ve detay projelerini sahadaki uygulamayı yürüten ekiple aynı çatı altında hazırlıyoruz. Sahada çıkan bir sorunun proje tarafındaki karşılığı bu sayede hızlı bulunur.