Arazi tipi GES için iyi bir arazi; ışınımı yüksek, güneye bakan ya da düz, ufuk gölgesi az, zemini ve su riski yönetilebilir, iş makinesinin girebileceği yolu olan ve bağlantı yapılacak OG hattına ya da trafo merkezine makul mesafede bir parseldir. Bunların yanında arazinin sınıfı, imar durumu ve ÇED kapsamı santrale izin vermeli, mülkiyet ya da kira durumu da santralin bütün ömrünü karşılamalıdır. Teknik açıdan iyi görünen bir arazi de bu izin başlıklarından birine takılırsa projeye dönüşmez.
Işınım ve ufuk gölgesi
İlk bakılan şey konumun yıllık ışınımıdır. Bu değer uzun dönemli meteoroloji verisinden alınır ve aynı il içinde bile vadi, yamaç ve ova arasında farklılık gösterir. Ancak haritada iyi görünen bir nokta, çevresindeki tepeler yüzünden günün ilk ve son saatlerini kaybedebilir.
Uzak engellerin etkisi ufuk çizgisiyle hesaplanır. PVsyst dokümantasyonu ufuk modelini, santral alanının yaklaşık on katından daha uzaktaki ve santralin tamamını aynı anda gölgeleyen engeller için öngörür. Daha yakındaki ağaç sıraları, binalar ve enerji direkleri ise yakın gölge modeline girer. Ufuk profili sahada pusula ve eğim ölçerle, panoramik fotoğrafla ya da başka araçlardan alınan dosyalarla oluşturulabilir. Doğuda ya da batıda yükselen bir sırt, özellikle kış aylarında üretimi belirgin biçimde düşürür.
Sahayı gezerken şunlara dikkat edin:
- Güney yönünde, ufukta belirgin bir sırt ya da dağ silueti var mı?
- Parselin sınırında ağaç sırası, rüzgâr kıran ya da yüksek bir yapı var mı?
- Arazinin içinden ya da kenarından geçen bir enerji hattı, direği veya telekom kulesi var mı?
Eğim ve yön
Düz ya da güneye hafif eğimli araziler en kolay çalışılan sahalardır. Güneye bakan yamaçta sıralar birbirini daha az gölgeler ve aynı alana daha fazla panel sığar. Kuzeye bakan yamaçta ise sıra aralarını açmak gerekir, bu da hem kurulu gücü hem de birim alan başına üretimi düşürür.
Doğu ve batı yönlü eğimler çoğunlukla çalışılabilir, ama masaların yan yana farklı yüksekliklerde kalması konstrüksiyonu ve kablolamayı zorlaştırır. Çok engebeli bir arazide tesviye maliyeti yükselir, kazı ve dolgu erozyon riskini artırır. Bu yüzden eğimi yalnızca ortalama değeriyle değil, üç boyutlu topoğrafya modeliyle değerlendirmek gerekir. Parselin bir bölümü dik, bir bölümü düzse santral yalnızca düz kısma yerleştirilebilir ve kullanılabilir alan tapudaki alandan küçük çıkar.
Zemin, su ve doğal riskler
Masalar çoğunlukla zemine çakılan kazıklara oturur. Kazığın tutması ise zeminin cinsine bağlıdır. Yumuşak ve orta sertlikteki zeminler çakma kazığa uygundur, sert kaya delme ya da beton ayak gerektirir. Yüksek yeraltı suyu ve korozif zemin, kazığın kaplamasını ve ömrünü etkiler. Kesin karar için zemin etüdü ve çekme deneyleri gerekir, ama ön incelemede sahadaki kaya mostrası, sulak bölgeler ve eski dolgu alanları gözle bile fark edilebilir.
Su riski ayrıca ele alınmalıdır. Dere yatağına yakın, çukurda kalan ya da yağmurda su toplayan bir alan, eviriciler ve trafo merkezi için uygun değildir. Eğimli arazide yüzey suyu kablo kanallarını ve kazık diplerini oyabilir. Bu risk drenajla yönetilebilir, ama maliyeti baştan hesaba katılmalıdır. Heyelan belirtisi olan yamaçlar, erozyona açık gevşek zeminler ve taşkın geçmişi olan düzlükler listeden çıkarılmalı ya da ayrıntılı etütle değerlendirilmelidir.
Yol, bağlantı noktası ve şebeke kapasitesi
Kurulum sırasında sahaya kazık çakma makinesi, vinç, panel ve trafo taşıyan ağır araçlar girer. Parsele ulaşan yol bu araçları taşıyamıyorsa yol yapımı projeye eklenir. Yolun kime ait olduğu ve başka bir parselden geçip geçmediği de sorulmalıdır, çünkü işletme döneminde bakım ekiplerinin sahaya her mevsim ulaşabilmesi gerekir.
Bağlantı tarafında iki ayrı soru vardır. Birincisi mesafedir: santral en yakın OG hattına ya da trafo merkezine ne kadar uzaktadır ve aradaki güzergâh hangi parsellerden geçer? Hat uzadıkça hem maliyet hem de geçiş hakkı ve izin işi büyür. İkincisi kapasitedir: hattın, dağıtım trafosunun ve bağlı olduğu trafo merkezinin bu üretimi kabul edecek boş kapasitesi var mı? Bunu kesin olarak dağıtım şirketinin teknik değerlendirmesi gösterir. Bölgedeki trafo merkezine daha önce çok sayıda güneş başvurusu yapılmışsa kapasite dolmuş olabilir. Bu bilgiyi arazi kararından önce araştırmak, sonradan kaybedilecek zamanı önler.
Santral orta gerilimden bağlanacaksa sahada bir trafo merkezi kurulur. Trafo binası ya da kompakt köşk için ayrılacak yer, OG hücrelerinin konumu ve bağlantı hattının sahaya giriş noktası yerleşim planında baştan gösterilmelidir.
Arazi sınıfı, imar ve ÇED
İzin başlıkları arazi seçiminde en çok zaman kaybettiren kısımdır, çünkü birinin olumsuz çıkması diğerlerini anlamsız bırakır.
Tarım arazisi kuralları
Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu, mutlak tarım arazileri, özel ürün arazileri, dikili tarım arazileri ve sulu tarım arazilerinin tarımsal üretim dışında kullanılamayacağını düzenler ve istisnaları alternatif alan bulunmaması ile kurulun uygun görmesi şartına bağlar. Kanuna göre büyük ova koruma alanlarındaki tarım arazileri ise, tarımsal amaçlı yapılar ve ortak kamu yararı kararı alınmış faaliyetler gibi dar istisnalar dışında, hiçbir surette amacı dışında kullanılamaz.
GES için belirleyici kural, 4 Nisan 2026’da yayımlanan Tarım Arazilerinin Korunması ve Kullanılması Hakkında Yönetmelik’tedir. Yönetmelik, güneş enerjisi santrali kurulacak alanın arazi sınıfının kuru marjinal tarım arazisi olmasını zorunlu tutar. Bu sınıf dışındaki arazilerde yapılan talepler kurul gündemine hiç alınmaz. Aynı şart, hibrit santrallerde ana santrale eklenen güneş bölümü için de geçerlidir. Arazi sınıfının tespiti için TAD Portal üzerinden alan sınırları ve koordinatlarla başvurulur. Yönetmelik bu işlemin yalnızca sınıf tespiti olduğunu, diğer mevzuattan doğan izinlerin yerine geçmediğini açıkça belirtir. Sulama amaçlı GES ile tarımsal yapıların müştemilatı olan çatı GES’leri ise ayrı bir değerlendirme tablosuyla incelenir.
Yönetmelik yürürlüğe girmeden önce yapılmış başvurular, Ağustos 2026’daki değişiklikle eklenen geçici madde uyarınca kaldırılan eski yönetmeliğe göre değerlendirilir. Yeni bir arazi için ise güncel kurallar geçerlidir.
İmar durumu ve diğer kısıtlar
Parselin imar durumu ilgili belediyeden ya da il özel idaresinden öğrenilmelidir. Arazi bir plan kararıyla başka bir kullanıma ayrılmışsa ya da plan çalışması gerekiyorsa, bu sürecin süresi proje takvimine eklenir. Orman sınırı, sit ve koruma alanları, havaalanı çevresi, karayolu ve enerji hattı koruma bantları gibi kısıtlar da kullanılabilir alanı daraltır.
Lisanssız üretimde bu izinlerin süresi de sınırlıdır. Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliği’nin güncel metnine göre ÇED, imar ve diğer izinlerin alınması ile kabul işlemleri, bağlantı anlaşmasının imzasından itibaren dağıtım trafosunu kullanan tesislerde bir yıl, dağıtım trafosunu kullanmayan güneş tesislerinde iki yıl içinde tamamlanmalıdır. Süre dolarsa tahsis edilen kapasite kendiliğinden hükümsüz hale gelir. Bu yüzden izin riski yüksek bir arazi, takvimi uzatmanın yanında bağlantı hakkının kaybedilmesine de yol açabilir.
ÇED kapsamı
Güncel ÇED Yönetmeliği arazi güneş santrallerini proje alanına göre sınıflandırır. Proje alanı 25 hektar ve üzerinde olan arazi GES’leri Ek-1 listesindedir ve ÇED raporu gerektirir. 7,5 hektar ve üzerinde olanlar Ek-2 listesindedir ve proje tanıtım dosyasıyla seçme eleme sürecine girer. Çatı ve cephe sistemleri bu maddelerin dışındadır. Proje alanı yerleşimle birlikte netleştiği için, sınıra yakın projelerde yerleşim kararı ÇED sürecini de belirler.
Mülkiyet, kira ve gereken alan
Arazi sahibiyle santral sahibi aynı kişi değilse kira ya da üst hakkı sözleşmesi, santralin bütün işletme ömrünü ve izin ile kurulum dönemini birlikte kapsamalıdır. Hisseli tapularda bütün hissedarların onayı alınmalı, tapudaki şerh, ipotek ve haciz kayıtları kontrol edilmelidir. Lisanssız Üretim Yönetmeliği, bu kapsamdaki tesisler için Kurumun taşınmaz mülkiyeti ya da sınırlı ayni hak edinimine ilişkin herhangi bir işlem yapmayacağını belirtir. Arazinin ve bağlantı hattı güzergâhının kullanım hakkını yatırımcı kendisi sağlamak zorundadır.
Bir megavat için ne kadar alan gerektiği tek bir sayıyla söylenemez. Panel gücü ve verimi, eğim açısı, sıra arası mesafe, sabit masa ya da tek eksenli izleyici seçimi, sahanın eğimi ve yönü bu oranı değiştirir. Servis yolları, trafo merkezi, çit ile sınır arasında bırakılan mesafe ve kullanılamayan köşeler de toplam alana eklenir. Parselin taşıyabileceği gücü bulmak için ön yerleşim çizmek gerekir.
Uyarı işaretleri
Aşağıdakilerden biri varsa arazi kararını ertelemek ve ayrıntılı inceleme yapmak gerekir:
- Arazi sınıfı kuru marjinal tarım arazisi değil ya da parsel büyük ova koruma alanı içinde.
- Güney ufkunda yüksek bir sırt var ya da parselin önemli bir kısmı kuzeye bakıyor.
- Bağlantı yapılabilecek OG hattı ya da trafo merkezi çok uzakta veya bölgedeki kapasitenin dolduğu biliniyor.
- Hat güzergâhı ya da erişim yolu, sahibine ulaşılamayan parsellerden geçiyor.
- Sahada su birikintisi, dere yatağı, heyelan izi ya da dolgu toprak var.
- Tapu hisseli, üzerinde şerh var ya da kira süresi santral ömrünü karşılamıyor.
- Arazi orman, sit, koruma alanı ya da başka bir plan kararıyla kısıtlı.
Değerlendirme nasıl yapılır?
Elinde birkaç aday arazi olan bir yatırımcı için en verimli yol, önce her parseli koordinatlarıyla ön fizibiliteden geçirip izin ve bağlantı açısından elenenleri ayırmaktır. Geriye kalan arazilerde yerinde inceleme, topoğrafya ve zemin bilgisi toplanır, ardından yerleşim ve üretim simülasyonu yapılır.
Grup Ağırman olarak ön fizibilitede sahanın statik durumunu, ışınım haritasını ve trafo kapasitesini inceliyor, bu çalışmayı genellikle 3-5 iş gününde tamamlıyoruz. Arazinin üç boyutlu topoğrafyasını ve meteoroloji verisini string bazında gölge eğrisine dönüştürüyor, PVsyst modeliyle P50/P90 üretim raporunu çıkarıyor, proje devam ederse arazi GES’ini Ankara merkezimizden koordine ederek anahtar teslim (EPC) yürütüyoruz.
Bu yazı ilgili mevzuatın Ekim 2026 itibarıyla geçerli haline göre hazırlandı, arazi kararından önce yönetmeliklerin güncel metnini kontrol edin.