Çatı tipi GES’te mahsuplaşma saatlik yapılıyor. Her saat içinde şebekeye verilen enerji, aynı saatte şebekeden çekilen enerjiden düşülüyor. Sonuç net tüketimse tedarik sözleşmenize göre faturalanıyor, net üretimse ihtiyaç fazlası olarak görevli tedarik şirketine satılıyor. Öğle saatinde fazla üreten bir tesis bu fazlayı artık gece vardiyasındaki tüketimine sayamıyor. Bu yüzden santralin getirisi, yıllık üretimden çok üretimin ne kadarının tüketimle aynı saate denk geldiğine bağlı.
Mahsuplaşma nedir ve ne değişti?
Mahsuplaşma, üretim ile tüketimin birbirinden düşülerek net üretim ya da net tüketim değerinin kWh cinsinden bulunmasıdır. Kuralları Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliği belirliyor. Yönetmelikte 2 Nisan 2026’da yayımlanan değişiklikle mahsuplaşmanın tanımına “saatlik zaman dilimi” ifadesi girdi.
Değişiklikten önce 12 Mayıs 2019’dan sonra çağrı mektubu alan tesislerde mahsuplaşma aylık yapılıyordu. Ay boyunca şebekeye verilen enerji ile şebekeden çekilen enerji toplanıyor, fark ay sonunda bulunuyordu. Hafta sonu üretilen fazla enerji, hafta içi gece çekilen enerjiyi karşılayabiliyordu. Yeni düzende piyasa işletmecisi bu hesabı 1 Mayıs 2026’dan itibaren saat saat yapıyor.
Kapsam şöyle:
- 12 Mayıs 2019 ve sonrasında bağlantı anlaşmasına çağrı mektubu almaya hak kazanan, yenilenebilir enerjiye dayalı lisanssız tesislerde mahsuplaşma saatlik.
- Mesken aboneliklerine bağlı tesislerde mahsuplaşma aylık yapılmaya devam ediyor.
- 12 Mayıs 2019’dan önce çağrı mektubu alan tesisler için ayrı hükümler var. Bu yazı onları kapsamıyor.
Fabrika, depo ya da ticari bina çatısındaki bir santral mesken aboneliğine bağlı olmadığı için, çağrı mektubu 12 Mayıs 2019’dan sonra alındıysa saatlik mahsuplaşmaya girer.
Bir saat içinde ne oluyor?
Üretim ile tüketim aynı ölçüm noktasında olduğunda tesiste iki sayaç bulunur. Üretim sayacı eviricilerin ürettiği enerjiyi ölçer. Çift yönlü sayaç ise bağlantı noktasında şebekeden çekilen ve şebekeye verilen enerjiyi ayrı ayrı kaydeder.
Panellerin ürettiği enerji önce binanın o anki tüketimine gider. Makineler çalışırken üretimin büyük kısmı bina içinde harcanır ve sayaçtan hiç geçmez. Üretimin tüketimi aştığı anlarda fark şebekeye akar, tüketimin üretimi aştığı anlarda eksik şebekeden çekilir. Bulutlu bir saatte ikisi de olabilir.
Saatin sonunda o saatte verilen enerji ile çekilen enerji karşılaştırılır:
- Çekilen enerji fazlaysa aradaki fark net tüketimdir. Tedarikçiniz bu farkı mevcut sözleşmenize göre faturalar.
- Verilen enerji fazlaysa aradaki fark o saatin ihtiyaç fazlasıdır ve görevli tedarik şirketine satılır.
- Bir sonraki saat yeniden sıfırdan başlar. Bir saatin fazlası başka bir saatin eksiğini kapatmaz.
İhtiyaç fazlası enerji nasıl değerlendirilir?
Mahsuplaşmadan sonra her saatte şebekeye verilen ihtiyaç fazlası enerjiyi görevli tedarik şirketi on yıl boyunca satın alır. Bu süre santralin şebekeye enerji vermeye başladığı tarihten itibaren işler. On yıldan sonraki uygulamanın usul ve esaslarını Cumhurbaşkanı belirliyor.
Fiyat, santralle ilişkilendirilen tüketim tesisinin abone grubuna göre belirlenir. Bir santral hem OG hem AG abonelikleriyle ilişkilendirilmişse bu abone gruplarının aktif enerji bedellerinden en düşüğü esas alınır. Bir santral birden fazla tüketim tesisiyle ilişkilendirildiğinde, üretimin toplam tüketimi karşılamadığı saatlerde üretimin önce tarifesi düşük olan tüketim noktalarında tüketildiği kabul edilir. Tesisler aynı tarifedeyse mahsuplaşma, mahsuplaşma öncesi tüketimleri oranında paylaştırılır. Görevli tedarik şirketi ödemeyi, piyasa işletmecisinin kendisine ödeme yaptığı ayı izleyen ayın en geç beşinci iş gününde yapar.
Bazı durumlarda şebekeye verilen enerji için hiç ödeme yapılmaz ve bu enerji YEKDEM’e bedelsiz katkı sayılır:
- Ürettiği enerjinin tamamını şebekeye vermeden kullanmak üzere kurulan tesislerin şebekeye verdiği enerji
- Santralle ilişkilendirilen tüketim tesisinde, mücbir sebep dışında, o ay hiç tüketim olmaması
- Yıllık üretimin tüketime bağlı sınırı aşması
Bu sınır, 12 Mayıs 2019’dan sonra çağrı mektubu alan santrallerin bir takvim yılında üretebileceği enerjinin ilişkili tüketim tesislerinin yıllık tüketiminin iki katını geçememesidir. Hesapta genellikle bir önceki yılın mahsuplaşma öncesi tüketimi esas alınır. Üretim ile tüketim aynı ölçüm noktasındaysa bu tüketime, çift yönlü sayaçtan çekilen enerjinin yanında üretim sayacından binaya giden enerji de dahil edilir. Sınırın üstünde kalıp şebekeye verilen ihtiyaç fazlası için ödeme yapılmaz.
Örnek hesap: aynı ay, iki farklı kural
Aşağıdaki rakamlar tamamen varsayımsal ve hesabı göstermek için yuvarlatıldı. Hiçbiri gerçek bir tarife değil. Birim değerleri TL yerine “birim” olarak yazdık.
Bir fabrikanın bir aylık durumu:
- Aylık tüketim: 150.000 kWh
- Çatı santralinin aylık üretimi: 100.000 kWh
- Saatlik verilere göre üretimin aynı saat içinde tüketilen kısmı: 80.000 kWh
- Üretimin tüketimi aştığı saatlerde şebekeye kalan net fazla: 20.000 kWh
- Kalan saatlerde şebekeden çekilen net enerji: 70.000 kWh (80.000 + 70.000 = 150.000)
- Şebekeden çekilen 1 kWh’in fabrikaya toplam maliyeti (varsayım): 5 birim
- İhtiyaç fazlası 1 kWh için yapılan ödeme (varsayım): 3 birim
Aylık mahsuplaşmada 100.000 kWh üretim 150.000 kWh tüketimden düşülür. Fatura 50.000 kWh üzerinden gelir. Santralin o ayki değeri 100.000 × 5 = 500.000 birimdir.
Saatlik mahsuplaşmada fatura 70.000 kWh üzerinden gelir, 20.000 kWh ise ihtiyaç fazlası olarak satılır. Santralin değeri 80.000 × 5 + 20.000 × 3 = 460.000 birimdir.
Santral ve üretim aynı olduğu halde saatlik hesapta değer 40.000 birim düşük çıktı. Aynı saatte tüketilemeyen 20.000 kWh bu kez satış fiyatından değerlendi. Bu örnekte ödeme fiyatını tüketim maliyetinin altında varsaydık. Sizin tesisinizdeki iki birim değeri abone grubunuza, tarifenize ve tedarik sözleşmenize bakarak ayrıca hesaplamak gerekir.
Santral boyutu nasıl değişiyor?
Aylık mahsuplaşmada santrali aylık tüketime yakın büyütmek çoğu zaman mantıklıydı, çünkü ay içindeki her kWh tüketime sayılıyordu. Saatlik mahsuplaşmada santral büyüdükçe üretimin daha büyük kısmı tüketimin düşük olduğu saatlere düşer. Kurulu güce eklenen her yeni kWp’nin değeri bu yüzden giderek azalır.
Aynı fabrikada santrali iki katına çıkardığımızı varsayalım. Aylık üretim 200.000 kWh olur. Gündüz saatlerinde tüketim zaten karşılandığı için aynı saatte tüketilen kısım belki 80.000 kWh’ten 100.000 kWh’e çıkar, kalan 100.000 kWh ihtiyaç fazlası olur. Eklenen 100.000 kWh üretimin yalnızca 20.000 kWh’i tüketim maliyetinden değerlenir, 80.000 kWh’i satış fiyatından değerlenir. Bu rakamlar da varsayımsaldır. Gerçek oranı ancak tesisin saatlik tüketim profili gösterir.
Diğer uçta, santrali tesisin gündüz saatlerindeki en düşük tüketimine yakın boyutlandırmak da mümkün. O zaman üretimin neredeyse tamamı aynı saatte tüketilir ve her kWh tüketim maliyetinden değerlenir. Buna karşılık yıllık üretim ve toplam tasarruf küçük kalır. Doğru nokta, ihtiyaç fazlası fiyatı ile tüketim maliyeti arasındaki farka ve kWp başına yatırım maliyetine göre değişir.
Kurulu gücü seçerken şunlara bakıyoruz:
- Saatlik tüketim profiline. En çok fazla, hafta sonu, bayram tatili ve vardiya değişimi saatlerinde oluşur.
- Yönetmelikteki kurulu güç sınırına. Tüketim tesisiyle aynı ya da farklı ölçüm noktasında kurulan santrallerde sanayi tesisleri bağlantı anlaşmasındaki sözleşme gücünün iki katına kadar gidebilir. Diğer kişiler ve bazı başvuru türleri için üst sınır sözleşme gücünün kendisidir. Başvurunun hangi türe girdiğini projenin başında netleştirmek gerekir.
- Planlanan yıllık üretimin, ilişkili tesislerin yıllık tüketiminin iki katını geçmemesine.
- Depolama düşünülüyorsa onun getirisine. Santrale, elektriksel gücüne kadar bütünleşik depolama ünitesi eklenebilir. Ancak depodan şebekeye verilip mahsuplaşmadan sonra fazla kalan enerji için ödeme yapılmaz. Bataryanın değeri gündüzün fazlasını akşam tesisin kendi tüketiminde kullanmaktan gelir.
Hesaptan önce hangi veriler toplanmalı?
Saatlik mahsuplaşmada fizibilitenin doğruluğu verinin çözünürlüğüne bağlıdır. Aylık fatura toplamları bu hesap için yetmez. Çalışmaya başlamadan önce şunları topluyoruz:
- Son 12 aya ait saatlik ya da daha sık aralıklı sayaç verisi. Dağıtım şirketinden ya da tedarikçiden alınabilir.
- Vardiya planı, hafta sonu çalışması ve yıllık bakım duruşlarının takvimi.
- Abone grubu, bağlantı anlaşmasındaki sözleşme gücü ve OG ile AG abonelikleri birlikte varsa bunların listesi.
- Önümüzdeki yıllarda devreye alınacak yeni makineler ya da kapatılacak hatlar.
- Çatının yerleşim ve gölge durumuna göre çıkarılmış saatlik üretim tahmini.
Üretim tahmini ile tüketim verisi saat saat üst üste konunca aynı saatte tüketilen enerji, ihtiyaç fazlası ve net çekiş ayrı ayrı çıkar. Yukarıdaki örnek hesap da bu üç sayıya dayanıyor.
Reaktif enerji tarafı
Çatı santrali devreye girince şebekeden çekilen aktif enerji azalır, tesisin motorlarının çektiği reaktif enerji ise aynı kalır. Reaktif enerji bedeli, reaktif enerjinin çekilen aktif enerjiye oranına göre hesaplanır. Santral bu oranın paydasını küçülttüğü için GES’ten önce sorunsuz çalışan bir kompanzasyon sistemi santralden sonra sınırı aşmaya başlayabilir. Kompanzasyon panosunun ayarlarını ve kademe yapısını santral projesiyle birlikte gözden geçirmek gerekir. Üretim tesisinde kompanzasyon değişikliği de dahil yapılacak değişiklikler için şebeke işletmecisinden önceden izin almak gerekir.
Çatı tipi GES tasarımında saatlik tüketim profilini üretim tahminiyle eşleştiriyor, kurulu gücü öz tüketim oranına ve güncel mahsuplaşma kurallarına göre seçiyoruz. Türkiye genelindeki projeleri Ankara ve İstanbul’dan koordine ediyor, ISO 9001, ISO 14001 ve ISO 45001 kapsamındaki süreçlerimizle yürütüyoruz.
Bu yazı Ekim 2026 itibarıyla yürürlükte olan mevzuata göre hazırlandı. Yatırım kararından önce Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliği’nin güncel metnini kontrol etmek gerekir.