GES fizibilite raporu; saha ve gölgelenme analizini, PVsyst üretim simülasyonunu ve P50/P90 değerlerini, yerleşim önerisini, trafo kapasitesi ve bağlantı değerlendirmesini, yatırım ve işletme maliyetlerini ve ROI/IRR hesabını bir araya getirerek bir arazinin ya da çatının güneş santrali için uygun olup olmadığını ve yatırımın ne getireceğini gösterir. Sahanın statik durumu, ışınım haritası (PVsyst simülasyonu) ve trafo kapasitesinin incelendiği ön fizibilite raporu genellikle 3-5 iş gününde hazırlanır. Kapsamlı yatırım geri dönüş (ROI/IRR) analizi ve EDAŞ çağrı mektubu hazırlık dosyası ise ortalama 10 iş günü sürer.
Ön fizibilite ve kapsamlı fizibilite
İki rapor aynı soruyu farklı derinlikte cevaplar. Ön fizibilite, sahada santral kurulup kurulamayacağına bakar. Sahanın statik durumuna, ışınım haritasına ve en yakın trafonun kapasitesine bakılır, PVsyst ile ilk üretim tahmini yapılır. Bu aşamada çıkan sonuç çoğunlukla üç seçenekten biridir: saha uygundur, saha belirli bir güçte uygundur ya da bağlantı veya statik nedeniyle uygun değildir.
Kapsamlı fizibilite ise yatırımın kendini nasıl geri ödeyeceğini hesaplar. Ekipman, montaj, bağlantı hattı ve izin maliyetleri tek tek tahmin edilir, işletme giderleri eklenir, üretimin değeri öz tüketim ya da şebekeye verme senaryosuna göre hesaplanır. ROI ve IRR bu hesaptan çıkar. EDAŞ başvurusunda istenecek teknik bilgiler de bu aşamada derlenir.
Hangi raporla başlanacağı kararın aşamasına bağlıdır. Elinde birkaç aday arazi olan bir yatırımcı için önce ön fizibilite yapıp en uygun sahayı seçmek, her sahaya kapsamlı rapor hazırlatmaktan daha mantıklıdır.
Raporda hangi bölümler bulunur?
Rapor biçimi hazırlayan ekibe göre değişse de iyi bir fizibilite şu bölümleri içerir.
Saha veya çatı tespiti
Konum, parsel bilgisi, erişim yolu, zemin ve topoğrafya gözlemleri bu bölümdedir. Çatı projelerinde taşıyıcı sistemin tipi, örtü malzemesi, bacalar ve aydınlıklar gibi engeller ile statik ön kontrolün sonucu yer alır. Sahanın fotoğraflı tespiti, sonraki aşamalarda tartışma çıkmasını önler.
Işınım ve gölgelenme
Konumun uzun dönemli meteoroloji verisinden yıllık ve aylık ışınım değerleri çıkarılır. Gölgelenme hesabında yakın engeller (ağaç, baca, komşu bina) ile uzak ufuk (tepe, dağ silueti) ayrı ele alınır. Raporda yalnızca toplam gölge kaybı yazılması yetmez. Kaybın hangi aylarda ve günün hangi saatlerinde yoğunlaştığı da gösterilmelidir, çünkü kış sabahlarındaki gölge ile yaz öğlenlerindeki gölgenin üretime etkisi çok farklıdır.
PVsyst simülasyonu ve P50/P90
Simülasyon bölümü panel ve evirici tipini, string düzenini, eğim ve yönü, sıra arası mesafeyi ve kayıp kalemlerini listeler. Çıktıda yıllık üretim, birim kurulu güç başına üretim (kWh/kWp) ve performans oranı verilir. Olasılık bazlı tahminde P50 beklenen ortalama yılı, P90 ise yüzde doksan olasılıkla aşılacak temkinli değeri gösterir.
Yerleşim ve ekipman önerisi
Kurulu güç, masa ya da çatı yerleşimi, DC/AC oranı ve evirici sayısı burada netleşir. DC/AC oranı, panellerin toplam DC gücünün eviricilerin AC gücüne oranıdır. Oran yüksek tutulduğunda eviriciler daha uzun süre tam yükte çalışır, ama en parlak saatlerde üretimin bir kısmı evirici sınırında kesilir. Raporda bu kesilme kaybının ne kadar olduğu yazılmalıdır.
Bağlantı ve trafo kapasitesi
Santralin AG’den mi OG bağlantı ile mi şebekeye gireceği, en yakın trafonun ve hattın durumu, bağlantı hattının yaklaşık uzunluğu bu bölümdedir. Sahibi olduğunuz bir trafo varsa onun gücü ve koruma düzeni de değerlendirilir. Bağlantı imkânı kesin olarak dağıtım şirketinin teknik değerlendirmesiyle belli olur, rapor bu değerlendirmeye ne kadar hazırlıklı girildiğini gösterir. Lisanssız başvurularda, TEİAŞ’ın ilgili trafo merkezinde arıza akımı ya da transformatör gücü sınırının aşıldığını bildirdiği başvurular teknik değerlendirme yapılmadan reddediliyor. Bu yüzden santralin bağlanacağı trafo merkezinin durumunu ön fizibilite aşamasında araştırmak, sonradan kaybedilecek ayları önler.
Maliyet, getiri ve riskler
Kapsamlı raporda yatırım maliyeti (CAPEX), yıllık işletme ve bakım gideri (OPEX), seviyelendirilmiş enerji maliyeti (LCOE), ROI ve IRR yer alır. Bunlara mevzuat ve izin riskleri, tedarik süresi, kur ve fiyat varsayımları ile bu varsayımlar değiştiğinde sonucun nasıl kaydığını gösteren duyarlılık analizi eşlik eder.
Lisanssız üretimde fizibiliteyi etkileyen kurallar
Lisanssız santralin büyüklüğü yalnızca arazinin ya da çatının alanıyla belirlenmez. Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliği’nin güncel metninde, tüketim tesisiyle ilişkilendirilen yenilenebilir üretim tesislerinin kurulu gücü tüketim tesisinin bağlantı anlaşmasındaki sözleşme gücüyle sınırlanır. Sanayi tesisleri, belediyeler ve tarımsal sulama tesisleri için bu sınır sözleşme gücünün iki katıdır. Yönetmelik ayrıca santralin bir takvim yılında üretebileceği enerjiyi, ilişkili tüketim tesislerinin yıllık tüketiminin iki katıyla sınırlar. Bu sınırı aşan ihtiyaç fazlası enerji için ödeme yapılmaz, YEKDEM’e bedelsiz katkı sayılır.
Bu iki kural fizibilitede kurulu güç hesabını doğrudan bağlar. Fabrikanın sözleşme gücü ve geçmiş yıl tüketimi bilinmeden yapılan bir yerleşim, sahaya sığan en büyük santrali gösterir ama başvuruda kabul edilecek gücü göstermez. Kuralların istisnaları ve hangi tesis türüne uygulandığı ayrıntılı olduğu için rapor tarihindeki metne göre kontrol edilmelidir.
Rapor için sizden istenen bilgiler
Raporun doğruluğu büyük ölçüde başlangıçta verilen bilgiye bağlıdır. Hazırlık için şu listeyi kullanabilirsiniz:
- Sahanın konumu, ada ve parsel numarası, tapu kaydı ve biliniyorsa imar durumu.
- Arazi kiralıksa kira sözleşmesi ve süresi.
- İlişkilendirilecek tüketim tesisinin tekil kodu, bağlantı anlaşmasındaki sözleşme gücü ve son on iki ayın faturaları.
- Mümkünse saatlik ya da on beş dakikalık sayaç verisi.
- Çatı projelerinde binanın mimari ve statik projesi, örtünün yaşı ve varsa geçmiş tadilat bilgisi.
- Tesisin kendi trafosu varsa trafo gücü ve OG tek hat şeması.
- Yatırımın hedefi, bütçe sınırı ve finansman yöntemi.
Eksik kalan her bilgi raporda bir varsayımla doldurulur. Sözleşme gücü ve tüketim verisi yerine tahmin kullanılırsa, kurulu güç önerisinin de tahmin olduğunu bilerek okumak gerekir.
Raporu okurken nelere bakmalı?
Raporun ne kadar güvenilir olduğunu anlamak için özet sayfadaki yıllık üretim rakamından çok aşağıdaki göstergelere bakın.
Birim kurulu güç başına yıllık üretim (kWh/kWp), farklı büyüklükteki tekliflerin karşılaştırılmasına yarar. Aynı saha için iki teklifte bu değer belirgin şekilde farklıysa, meteoroloji verisi, kayıp varsayımları ya da yerleşim farklı demektir ve nedenini sormak gerekir.
Performans oranı, santralin ışınımdan bağımsız teknik kalitesini gösterir. PVsyst bu oranı gerçekleşen üretimin, sistemin nominal gücünde kayıpsız çalışsaydı üreteceği enerjiye oranı olarak tanımlar. Yüksek bir PR iyidir, ama kayıp kalemleri gerçekçi değilse yanıltıcı olabilir.
Kayıp diyagramı, raporun en çok bilgi veren sayfasıdır. Gölge, sıcaklık, kirlenme, uyumsuzluk, kablo ve evirici kayıpları burada tek tek görünür. Sahanın toz koşuluna göre kirlenme kaybının çok düşük alındığını ya da gölgelenmenin hiç yazılmadığını görürseniz, sonuç rakamı iyimserdir.
P50 ile P90 arasındaki fark, tahmindeki belirsizliğin ölçüsüdür. PVsyst’in yöntemi belirsizlik kaynaklarını birleştirerek bir standart sapma bulur ve P90’ı bu sapmaya göre P50’nin altına yerleştirir. Belirsizliğe en çok katkı veren kalem hava verisidir. PVsyst’in P90 aracı, meteoroloji verisinin uzun dönem ortalamasındaki olası sapmayı hesaba katmaz ve PVsyst bu sapmayı görmek için birkaç farklı veri sağlayıcısıyla simülasyon yapılmasını öneriyor. Raporda tek bir meteoroloji kaynağı kullanılmışsa, kaynağın adını ve başka bir kaynakla karşılaştırma yapılıp yapılmadığını sorun. Finansman hesabı P50 üzerinden kurulmuş ve P90 hiç denenmemişse, kötü bir yılda nakit akışının ne olacağı görülemez.
Duyarlılık analizi, sonucun hangi varsayıma en çok bağlı olduğunu gösterir. Elektrik fiyatı, kur, yatırım maliyeti ve öz tüketim oranı değiştiğinde IRR’nin nasıl değiştiğine bakın. Rapor tek bir senaryo sunuyorsa, yatırımın riskini bu rapordan okuyamazsınız.
Sık yapılan hatalar
Fizibilite aşamasındaki hatalar çoğunlukla kurulumdan sonra fark edilir ve o noktada düzeltmek pahalıdır. Sık görülenler şunlardır:
- Kurulu gücü sahaya sığan panel sayısına göre belirleyip sözleşme gücü ve tüketim sınırını sonradan kontrol etmek.
- Gölge analizini yalnızca yaz aylarına göre yapmak ya da uzak ufku hesaba katmamak.
- Çatının statik durumunu, örtünün kalan ömrünü bilmeden çatı santrali planlamak.
- Bağlantı noktasına uzaklığı ve trafo kapasitesini sormadan arazi kiralamak ya da satın almak.
- Tarım arazisi, imar ve koruma alanı gibi izin konularını başvuru aşamasına bırakmak.
- Raporu yalnızca IRR rakamına bakarak değerlendirmek, varsayımlar sayfasını okumamak.
Rapordan sonraki karar
Rapor teslim edildiğinde önünüzde genellikle üç yol vardır: projeyi önerilen güçle sürdürmek, gücü ya da bağlantı noktasını değiştirerek senaryoyu yeniden çalıştırmak veya yatırımdan vazgeçmek. Devam kararı verilirse fizibilitedeki saha verisi, PVsyst modeli ve tek hat şeması EDAŞ başvurusunun girdisi olur.
Grup Ağırman olarak fizibilite çalışmalarında sahanın üç boyutlu topoğrafyasını ve meteoroloji verisini gölge analizine katıyor, PVsyst modelinden P50/P90 raporunu ve LCOE hesabını çıkarıyoruz. Çift yüzlü panel değerlendirilen sahalarda albedo ve arka yüz etkisini de modele ekliyoruz. Kapsamlı çalışmada EDAŞ çağrı mektubu hazırlık dosyasını birlikte hazırlıyor, proje devam ederse arazi ve çatı GES’lerini anahtar teslim (EPC) olarak yürütüyoruz. Koordinasyonu Ankara merkezimizden ve İstanbul’dan yapıyor, saha işlerini Türkiye genelinde üstleniyoruz.
Bu yazı lisanssız üretim mevzuatının Ekim 2026 itibarıyla geçerli haline göre hazırlandı. Kurallar sık değiştiği için başvuru ve yatırım kararından önce yönetmeliğin güncel metnini kontrol edin.